Đạo Phật là ǵ ?

Đạo Phật là ǵ ? Danh từ Đạo Phật xuất phát từ chữ phạn बुद्धा, đọc là buddhā, và là một động từ quá khứ của động từ căn बुध (budh-), có nghĩa là "tỉnh thức" và sự tỉnh thức này khởi nguyên từ một kinh nghiệm thực chứng của Ngài Sĩ Đạt Đa Cồ Đàm, được biết như một vị Phật, đă tự ḿnh giác ngộ.

Theo chiều dài của lịch sử cho đến ngày hôm nay có khoảng hơn 300 triệu tín đồ trên khắp thế giới đă bước theo chân lư của Ngài, để đạt đến trạng thái lư tưởng của sự hoàn thiện về tri thức lẫn đạo đức, bằng những phương tiện hoàn toàn nhân bản, và đồng thời làm lớn mạnh ḷng từ bi nhân ái, hầu giúp cho chính ḿnh có thể trở thành một người bạn chân thành đối với tất cả nhân loại.

Đạo Phật gồm có ba phương diện, giáo lư hay pháp học (Pariyatti), pháp hành (Patipatti) và chứng đắc hay pháp thành (Pariyatti) cả ba tuỳ thuộc và tương quan lẫn nhau. Đạo Phật không phải chỉ đơn thuần lưu giữ trong kinh sách, và cũng không phải là một đề tài để mọi người nghiên cứu trên quan điểm văn chương và lịch sử. Trước tiên cần phải nghiên cứu, thực hành, mới đạt được sự chứng đắc, và sự tự chứng này mới chính là mục tiêu cùng tột của đạo Phật.

Đạo Phật không phải là một hệ thống của đức tin và thờ phượng, và cũng không đ̣i hỏi sự tin tưởng mù quáng, mà cần đặt niềm tin dựa trên trí hiểu biết về sự thực. Người Phật tử đặt niềm tin nơi Đức Phật, bởi v́ Ngài là người đă khám phá ra con đường giải thoát. Cũng giống như người bệnh tin dùng toa thuốc mà thầy thuốc đă cho để uống được lành bệnh.

Do đó khởi điểm của đạo Phật là trí hay sự hiểu biết và đi từ chánh kiến (Sammàditthi). Đức Phật dạy: "Không nên tin điều ǵ chỉ do đồn đại, không nên tin bất cứ điều ǵ v́ điều đó thuộc về truyền thống hay chỉ v́ đó là tập tục lâu đời được truyền xuống qua bao thế hệ, không nên tin vào bất cứ điều ǵ do người khác nói, không nên tin chỉ v́ đó là xác chứng văn bản của một hiền giả xa xưa nào đó tŕnh bày đến ta, không nên tin điều ǵ, bởi v́ phong tục nhiều năm khiến ta phải xem nó như sự thực, không nên tin điều ǵ chỉ v́ thẩm quyền của bậc thầy hay giáo sĩ của ḿnh. Theo kinh nghiệm riêng của ta, và sau khi đă thẩm xét đầy đủ, bất luận điều ǵ hợp với chân lư và đem lại lợi ích cho bản thân cũng như mọi người, các ông hăy chấp nhận đó là sự thực và sống hợp theo điều ấy".

Đức Phật đă dạy những phương pháp đa dạng, đơn giản, chỉ v́ tŕnh độ của con người vô cùng khác biệt. Không phải mỗi người đều suy nghĩ trong cùng một cách. Do đó chúng ta cần thường xuyên, tự chiêm nghiệm và thực hành một cách nghiêm túc, từng giờ, từng phút, từng giây, từng khắc... để đạt được hạnh phúc hiện tại ngay bây giờ.

Đạo Phật đang thích nghi bằng sự nhấn mạnh một sự tiếp cận dựa trên lư trí và có chừng mực với khoa học. Đạo Phật có một sự giải thích rơ ràng về kinh nghiệm cuộc sống mang đến như thế nào và đối phó với chúng như thế nào trong một h́nh thức khả dĩ nhất.

Đạo Phật nói rằng đừng chấp nhận bất cứ điều ǵ trong sự tín ngưỡng mù quáng : hăy tự suy nghĩ, thẩm tra nó và để thấy nếu nó thực sự có ư nghĩa và hợp lư hay không.

Ngày hôm nay con người đi mua vật ǵ mà không thử nó trước, cũng như thế, họ sẽ không chuyển đổi sang một tôn giáo hay một triết lư của đời sống mà không kiểm nghiệm nó. Đạo Phật cởi mở với sự khào sát của khoa học và mời thỉnh mọi người thẩm tra nó để hiểu một cách rơ ràng.

Đức Phật không phải là đấng thần linh ban cho ta sự thay đổi hoàn cảnh hay t́nh trạng khốn đốn của ḿnh. Đức Phật đă nói: " Như Lai chỉ là người chỉ đường, mỗi người phải tự đi đến, không ai đi thế cho ai được ". Công tŕnh khơi mở kho tàng tri kiến Phật là công tŕnh của mỗi cá nhân. Trong Trường A Hàm I có ghi, con đường tự lực ấy được Đức Phật dạy như sau: " Này các Tỳ kheo, hăy tự ḿnh thắp lên ngọn đuốc của chính ḿnh, thắp lên với chánh pháp, đừng thắp lên vơí một pháp nào khác. Hăy tự ḿnh làm chỗ nương tựa của chính ḿnh, nương tựa với chánh pháp, đừng nương tựa với một pháp nào khác ".

Đạo Phật vạch ra chánh đạo để con người t́m về phần tối linh trong tự thân, đó là Phật tính. Trong vũ trụ không có ǵ là tối linh ngoài cái tối linh trong tâm ta. Giáo lư về Phật tính sẽ góp phần nâng cao tầm nhận thức để con người xác lập được một thế giới quan và một nhân sinh quan khoan dung, thấm nhuần hương vị giác ngộ và từ bi của đạo Phật. Chỉ những nền đạo lư xuất phát từ cội nguồn sâu thẳm của tâm linh mới có thể tác động sâu xa đến xă hội được.

Kể từ khi ánh sáng giác ngộ từ Tuệ trí siêu việt của đức Phật bừng lên dưới gốc cây Bồ Đề, cho đến nay nó vẫn tiếp tục tỏa sáng những chân trời tư tưởng và tâm linh của nhân loại. Trong những thời buổi điên đảo như  hiện nay, th́ ánh sáng linh nghiệm này lại càng cần thiết hơn  cho xă hội, cho toàn nhân loại.

Từ xưa, tiếng chuông chùa trong bóng chiều hôm đă đồng vọng như một sức mạnh tâm linh trong ḷng người con Việt, th́ bây giờ người con Việt vẫn cần những tiếng chuông này, vang vọng hơn nữa để cảnh tỉnh con người ra khỏi bến mê, để hướng thiện và cùng nhau xây dựng lại từ những muôn ngàn đổ vỡ. Nhưng liệu có bậc đạo sư, một nhà giáo dục, một nhà cách mạng  nào trong Phật giáo hiện nay hội đủ tâm lực, trí lực và pháp lực trong việc hoằng dương Chánh pháp để giúp điều đó trở thành hiện thực? Câu trả lời vẫn c̣n đang nằm ở phía trước.


Kính bút

TS Huệ Dân

Trở về